Gắn với sự tích đức Thiên Cương ra quân đánh giặc Xích Quỷ, Hội rước pháo Đồng Kỵ tái hiện không khí xuất quân hào hùng qua nhiều nghi lễ và hoạt động dân gian.
Hằng năm, vào những ngày đầu năm mới, làng Đồng Kỵ, xã Đồng Quang, Từ Sơn, Bắc Ninh lại tổ chức Hội rước pháo Đồng Kỵ. Lễ hội gắn với những nghi lễ, hoạt động văn hóa dân gian được người dân duy trì qua nhiều thế hệ. Năm 2016, Hội rước pháo Đồng Kỵ được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.
Lễ hội bắt nguồn từ sự tích về đức thánh Thiên Cương, người được dân gian truyền lại là có công dẹp giặc Xích Quỷ vào thời vua Hùng. Theo truyền thuyết, ông Cương Công, con trai của Kinh Bắc quận vương, đã lập công đánh giặc và được vua phong là Thiên Cương.
Trên hành trình dẹp giặc, Thiên Cương trở về Đồng Kỵ tuyển quân, chọn tướng. Đến ngày mùng 4 tháng Giêng, ông ra lệnh xuất quân đánh giặc. Đội quân được chia thành 4 tốp, giao cho 4 vị tướng chỉ huy. Trong ngày xuất quân, người dân tổ chức đốt pháo, hò reo để tạo không khí náo nhiệt, hào hùng, đồng thời động viên quân sĩ lên đường đánh trận.
Sau khi dẹp giặc trở về Đồng Kỵ, Thiên Cương mở hội ăn mừng. Để tưởng nhớ công lao của ông, người dân làng Đồng Kỵ lập đền thờ đức Thiên Cương làm Thành hoàng tại đình làng và duy trì lễ hội hằng năm. Các nghi lễ trong hội được tổ chức nhằm tái hiện ngày Thiên Cương ra lệnh xuất quân đánh giặc, qua đó lưu giữ câu chuyện được truyền lại trong đời sống cộng đồng.
Lễ hội rước pháo Đồng Kỵ tái hiện không khí hào hùng của ngày hội xuất quân đánh giặc, với những nghi lễ truyền thống được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ảnh: vtn.vn
Một trong những nét đặc trưng của lễ hội là việc lựa chọn 4 người đến tuổi 50 ở mỗi giáp để đảm nhận vai trò 4 vị tướng xuất quân, thường được gọi là quan đám đỏ. Mỗi vị tướng có trách nhiệm tổ chức quân và làm một quả pháo từ nhỏ đến lớn. Quả nhỏ, được gọi là pháo tư, dài khoảng 5m; quả lớn nhất, pháo nhất, có thể dài tới 15m. Những quả pháo có hình trụ tròn, đường kính có thể lên tới hơn 1m.
Các nghi lễ của lễ hội được tổ chức trong nhiều ngày. Ngày mùng 3 Tết diễn ra lễ rước vua về làng. Đến 20h tối giao thừa là lễ chạy quan đám, được tổ chức dựa theo hình ảnh cuộc tổng động viên quân lính đánh giặc trong câu chuyện xưa. Những nghi thức này cùng với hoạt động rước sách, tế lễ, rước và thi đốt pháo tạo nên không khí riêng của lễ hội Đồng Kỵ.
Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, lễ hội còn có trò “dô ông đám” cùng nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trò chơi dân gian. Người dân, du khách có thể tham gia hoặc theo dõi các hoạt động như bịt mắt bắt dê, đua thuyền, đấu vật, đu tiên, chọi gà, cờ tướng… Mỗi hoạt động góp phần tạo nên không khí sôi nổi trong những ngày hội làng.
Đặc biệt, âm nhạc dân gian cũng là một phần không thể thiếu trong không gian lễ hội Đồng Kỵ. Trong ngày mùng 4 và các buổi sáng mùng 5, mùng 6, người dân có thể thưởng thức những làn điệu Quan họ được trình diễn trên thuyền. Những câu hát giao duyên vang lên trong không gian hội làng tạo nên một sắc thái riêng, gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng nơi đây.
Không gian nghệ thuật tại Đồng Kỵ còn được tiếp nối qua những đêm diễn Tuồng của đội Tuồng làng. Các vở Tuồng được biểu diễn ngay tại sân đình để phục vụ người dân.
Điểm đặc biệt là cả Quan họ và những tích Tuồng cổ tại lễ hội đều do người làng Đồng Kỵ thể hiện. Từ những làn điệu dân ca đến các vở diễn truyền thống, người dân địa phương trực tiếp tham gia và góp phần duy trì những hình thức sinh hoạt văn hóa đã gắn bó với cộng đồng.
Hội rước pháo Đồng Kỵ vì thế mang nhiều lớp giá trị trong đời sống văn hóa của người dân địa phương. Từ câu chuyện về đức Thiên Cương và ngày xuất quân đánh giặc, các nghi lễ được tái hiện cùng những hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trò chơi dân gian tạo nên không gian lễ hội đặc trưng của vùng Kinh Bắc.
